Kiểm toán Nhà nước bàn AI trong kiểm toán: máy đọc nhanh, nhưng chữ ký cuối cùng vẫn thuộc về con người

Bối cảnh: quản trị đang đi cùng dữ liệu

Theo VietNamNet, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho rằng toàn cầu hóa, chuyển đổi số, AI và dữ liệu lớn đang làm thay đổi sâu sắc phương thức quản trị quốc gia. Đây là khung nhìn mà hội thảo quốc tế do Kiểm toán Nhà nước Việt Nam tổ chức ngày 27/10 tại Hà Nội đặt ra ngay từ đầu.

Trong phát biểu của mình, bà Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh cơ quan kiểm toán tối cao cần nâng cao khả năng cung cấp thông tin phục vụ quản trị, hỗ trợ nhận diện rủi ro và đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Nói cách khác, vai trò của kiểm toán đang được kỳ vọng mở rộng: không chỉ kiểm tra việc đã làm, mà còn giúp nhìn ra những điểm cần chú ý sớm hơn.

Nghe thì hợp lý. Chỉ có điều, khi mục tiêu nhìn xa hơn, công cụ cũng phải mạnh hơn, và đó là lúc AI bước vào câu chuyện.

Kinh nghiệm từ Ấn Độ: khi máy đọc hàng triệu ảnh

Ở phần trình bày của mình, Tổng Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ K. Sanjay Murthy cho biết cơ quan kiểm toán Ấn Độ đã dùng ứng dụng phân tích hình ảnh để xử lý dữ liệu từ khoảng 10 triệu bức ảnh, đồng thời khai thác ảnh vệ tinh và thiết bị bay không người lái (UAV).

Đây là con số khiến bất kỳ ai từng làm kiểm tra thủ công đều phải thở dài. Một người nhìn hết 10 triệu bức ảnh là chuyện không tưởng; một hệ thống thì làm việc không biết mệt. Tuy nhiên, đây là lời phát biểu của đại diện Ấn Độ tại hội thảo, chưa được đối chiếu độc lập với nguồn khác, nên cần đọc như một kinh nghiệm được chia sẻ, không phải kết quả đã được kiểm chứng rộng rãi.

Chương trình “Nhà ở cho mọi người”: nghịch lý trên sổ sách

Bài báo của VietNamNet ghi nhận một ví dụ về đánh giá chương trình phúc lợi “Nhà ở cho mọi người” (Housing for All). Theo kế hoạch được nêu, hoạt động bay UAV sẽ bao quát 11 khu vực đô thị với diện tích 10 km² và 6 khu vực nông thôn với diện tích 5 km², trong vòng một tháng.

Cũng theo ông Murthy, cơ quan kiểm toán phát hiện nhiều trường hợp nhà được ghi nhận là đã hoàn thành và đã giải ngân đầy đủ hỗ trợ, trong khi thực tế việc xây dựng thậm chí chưa bắt đầu.

Đó là một nghịch lý đáng suy ngẫm: hồ sơ có thể đi nhanh hơn công trình. Khi báo cáo và thực địa lệch nhau, điều cần làm trước hết không phải là kết luận, mà là làm sao để hai bên được đối chiếu thường xuyên hơn. Bài báo chưa nêu số trường hợp cụ thể, cũng chưa cho biết các trường hợp này nằm ở đâu, nên mọi đánh giá về quy mô đều cần thận trọng.

Việt Nam: thí điểm AI trong năm 2026

Ở phía Việt Nam, Phó Tổng Kiểm toán Nhà nước Hà Thị Mỹ Dung cho biết KTNN đặt mục tiêu thí điểm ứng dụng AI trong ít nhất hai lĩnh vực kiểm toán cốt lõi ngay trong năm 2026, nhằm hỗ trợ phân tích dữ liệu và kiểm soát chất lượng.

Điểm đáng chú ý là bà Dung cũng đặt ra một ranh giới rõ ràng khi nói về kết quả của AI:

“Các phát hiện từ AI vẫn phải được kiểm tra về nguồn gốc, tính toàn vẹn và khả năng truy vết. Việc xác minh thông tin, đưa ra xét đoán chuyên môn và chịu trách nhiệm về kết luận kiểm toán vẫn thuộc về kiểm toán viên”

Máy có thể đọc nhanh, nhưng chữ ký cuối cùng vẫn cần một người chịu trách nhiệm. Đây có lẽ là phần ít gây tranh cãi nhất của cả hội thảo.

Tuy vậy, bài báo chưa nêu tên hai lĩnh vực được chọn cũng như kết quả triển khai, nên đây mới là định hướng, chưa phải thành tựu.

Ranh giới dữ liệu: nhìn nhiều hơn, nhưng không nhìn tất cả

Trong báo cáo gửi hội thảo, Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an, cho rằng pháp luật về kiểm toán chưa làm rõ đầy đủ cơ chế khai thác dữ liệu tập trung và liên thông.

Đây là điểm nghịch lý cốt lõi của bài toán. Càng có nhiều dữ liệu liên thông, kiểm toán càng dễ nhìn ra rủi ro; nhưng dữ liệu càng tập trung thì yêu cầu bảo vệ càng lớn. Theo nội dung được nêu, quyền tiếp cận dữ liệu phục vụ kiểm toán cần được cân đối với nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân, đặc biệt trong các lĩnh vực thuế, ngân hàng và bảo hiểm. Thẩm quyền kiểm toán, theo đó, không đồng nghĩa với quyền truy cập không giới hạn vào mọi dữ liệu.

Nói đơn giản: kiểm toán viên muốn nhìn thấy nhiều hơn, còn người dân thì muốn biết ai đang nhìn. Hai mong muốn này không nhất thiết loại trừ nhau, nhưng để chúng cùng tồn tại cần một khung pháp lý đủ rõ, và đó chính là việc mà phát biểu tại hội thảo cho rằng còn dang dở.

Những điều còn bỏ ngỏ

• Bài viết hiện chỉ dựa trên một nguồn đưa tin là VietNamNet, chưa đối chiếu được với báo khác.
• Số liệu về Ấn Độ là phát biểu tại hội thảo, chưa được kiểm chứng độc lập.
• Kế hoạch thí điểm AI tại Việt Nam là định hướng; chưa có kết quả triển khai hay tên hai lĩnh vực cụ thể.
• Chưa có số liệu chi tiết về các trường hợp nhà được ghi nhận đã hoàn thành nhưng thực tế chưa xây dựng.

Điều đáng theo dõi

Câu chuyện AI trong kiểm toán không chỉ là chuyện công nghệ. Nó là chuyện về cách xác định trách nhiệm, cách bảo vệ dữ liệu cá nhân và cách đảm bảo rằng con số trên báo cáo khớp với thực tế ngoài công trường. Khi những câu hỏi này được trả lời bằng quy định cụ thể, hội thảo mới thật sự có ý nghĩa.

Thông tin trong bài dựa trên nội dung VietNamNet đưa tin về hội thảo; các phát biểu được ghi nhận là ý kiến của người phát biểu tại sự kiện.