Từ lời kêu gọi năm 1945 đến Kết luận 105: bài toán trọng dụng nhân tài

Lời mời người có tài năng bắt đầu từ năm 1945

VietNamNet cho biết bài “Nhân tài và kiến quốc” của Chủ tịch Hồ Chí Minh đăng trên Báo Cứu quốc ngày 14/11/1945. Trong lời kêu gọi, Người không chỉ nhắc đến tài năng, mà còn mời những người có sáng kiến và sẵn lòng giúp nước gửi kế hoạch cụ thể cho chính phủ.

“Đồng bào ta ai có tài năng và sáng kiến về những công việc đó, lại sẵn lòng hăng hái giúp ích nước nhà thì xin gửi kế hoạch rõ ràng cho chính phủ” — Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Câu chữ ấy đặt trọng tâm vào hai phía: người có khả năng cần chủ động góp sức, còn chính quyền cần mở đường để năng lực ấy được đưa vào công việc chung. Lời mời gửi kế hoạch cũng mang tinh thần thực tế: tài năng không chỉ để được ngợi khen, mà cần gắn với việc có thể làm và ích lợi cho đất nước.

Trong cùng bài viết, Người đúc kết ngắn gọn: “Kiến thiết cần có nhân tài.” Câu nói đặt nhu cầu về người có năng lực ngay bên cạnh nhiệm vụ xây dựng đất nước. Kế hoạch có thể được viết rất đẹp, nhưng để biến thành việc làm thì vẫn cần người biết cách thực hiện.

Tìm người tài không dừng ở lời kêu gọi

Tháng 11/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài “Tìm người tài đức”, theo đó chỉ thị các địa phương tìm người tài đức và báo cáo thông tin về họ. Từ lời mời gửi kế hoạch năm trước đến việc yêu cầu địa phương chủ động phát hiện người có năng lực, tư tưởng tìm nhân tài được thể hiện qua cả việc mở cửa đón người tự tiến cử lẫn việc đi tìm người phù hợp.

Hai cách làm ấy bổ sung cho nhau. Nếu chỉ chờ người tài tự lên tiếng, có thể bỏ sót những người không ở vị trí thuận lợi để được chú ý. Còn việc tìm kiếm rộng hơn giúp chính quyền có cơ hội nhận diện năng lực từ nhiều nơi. Đây là những cách thức được thể hiện qua các sự kiện VietNamNet nêu.

Câu chuyện nhân tài cũng gắn với cách nhìn về quá khứ và sự bao dung. Ngày 10/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 23; bài viết cho biết sắc lệnh cử nhiều quan chức của chính quyền cũ tham gia chính quyền mới. VietNamNet dẫn lời Người: “Chính phủ Cộng hòa ta cũng tỏ ra một độ lượng, không để tâm moi ra những tội cũ đem ra làm án mới làm gì”.

Chi tiết này cho thấy việc trọng dụng, theo mạch bài viết, không chỉ là tìm người chưa từng đứng trong bộ máy. Điều được nhấn mạnh là khả năng nhìn vào việc một người có thể đóng góp, thay vì chỉ đóng khung họ trong vị trí trước đó. Bao dung không đồng nghĩa với bỏ qua phẩm chất; bài viết cũng đặt đạo đức bên cạnh năng lực khi nói về tiêu chuẩn dùng người.

Đúng người, đúng việc — để thợ mộc khỏi phải rèn dao

Một nguyên tắc nổi bật là bố trí công việc theo năng lực và sở trường. Chủ tịch Hồ Chí Minh diễn đạt bằng hình ảnh nghề nghiệp dễ hình dung: “Dùng nhân tài cần phải hợp lý, chớ ‘dùng thợ mộc làm nghề thợ rèn’, thợ rèn thì bảo đi đóng tủ, thợ mộc thì bảo đi rèn dao. Thành thử hai người đều lúng túng. Nếu biết tùy tài mà dùng người, thì hai người đều thành công”.

Ẩn dụ ấy có nét dí dỏm, nhưng điều nó chỉ ra thì khá nghiêm túc: giao sai việc có thể khiến cả người làm lẫn công việc không phát huy được. Một người có năng lực không tự động phù hợp với mọi nhiệm vụ; năng lực cần được đặt đúng chỗ để tạo thành kết quả. Trong quản trị, đôi khi nút thắt không phải thiếu người giỏi, mà là đặt người giỏi vào công việc không hợp sở trường.

VietNamNet cũng dẫn lời Người về việc nhìn nhận mỗi người có mặt mạnh, mặt hạn chế và sử dụng điểm mạnh để hỗ trợ quá trình sửa chữa điểm yếu. Hình ảnh “dùng người như dùng gỗ” gợi một cách nhìn linh hoạt: không có một khuôn mẫu duy nhất để áp vào tất cả, mà cần cân nhắc đặc điểm cụ thể của từng người.

Tuy vậy, linh hoạt không có nghĩa là dễ dãi. Bài viết trích lời cảnh báo rằng đưa người yếu kém về năng lực, nhất là kém về phẩm chất, nhân cách, vào nhiệm vụ có thể gây nguy hại. Đặt cạnh nguyên tắc dùng đúng sở trường, điều này tạo thành một cặp tiêu chí rõ ràng: nhìn nhận đúng khả năng, đồng thời không xem nhẹ phẩm chất và đạo đức.

Nhân tài không chỉ nằm trong một nhóm

Bài viết còn nhấn mạnh việc phát hiện người có năng lực ngoài Đảng. Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Phong trào quần chúng sôi nổi nảy nở rất nhiều nhân tài ngoài Đảng. Chúng ta không được bỏ rơi họ, xa cách họ. Chúng ta phải thật thà đoàn kết với họ, nâng đỡ họ. Phải thân thiết với họ, gần gũi họ, đem tài năng của họ giúp ích vào công cuộc kháng chiến”.

Thông điệp ở đây là phạm vi tìm người không nên bị thu hẹp bởi một nhóm sẵn có. Tài năng có thể xuất hiện từ phong trào quần chúng; muốn huy động được thì cần có sự gần gũi, tin cậy và nâng đỡ. Đây không chỉ là chuyện nhận ra một cá nhân giỏi, mà còn là cách tạo quan hệ để người ấy có thể góp sức.

Một ví dụ được VietNamNet nêu là sau chuyến thăm Pháp mùa hè năm 1946, Phạm Quang Lễ, Võ Quý Huân, Trần Hữu Tước và Võ Đình Quỳnh theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước cống hiến. Phạm Quang Lễ sau này là Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa. Câu chuyện cho thấy việc thu hút người tài còn gắn với khả năng mời gọi họ trở về và tham gia công việc của đất nước.

Kết luận 105 gợi lại bài toán dùng người

VietNamNet cho biết ngày 15/10, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký ban hành Kết luận 105 của Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14 về thu hút và trọng dụng nhân tài.

Đặt Kết luận 105 cạnh những câu chuyện lịch sử giúp gợi ra các câu hỏi có tính nền tảng: phát hiện người tài bằng cách nào, đánh giá họ ra sao, giao việc có đúng sở trường không, và phẩm chất được coi trọng thế nào? Những câu hỏi ấy nối trực tiếp với các nguyên tắc đã được nhấn mạnh trong những bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Tư tưởng trọng dụng nhân tài, qua các dữ kiện được nêu, không gói gọn trong một lời kêu gọi hay một quyết định bổ nhiệm. Nó gồm cả việc chủ động tìm kiếm, biết mở rộng nguồn lực, bố trí phù hợp và giữ yêu cầu về đạo đức. Nói ngắn gọn: tìm được người giỏi là bước đầu; để họ làm đúng việc, có ích cho cộng đồng mới là phần khó hơn — phần mà người thợ mộc và lò rèn vẫn nhắc chúng ta bằng một hình ảnh khó quên.