Giá đất trong dự luật sửa đổi: Đại biểu lo xung đột lợi ích, đề nghị kiểm soát độc lập

Cùng một cấp quyết định giá, thu tiền và chi bồi thường

Theo nội dung dự luật được mô tả tại phiên thảo luận, HĐND cấp tỉnh quyết định bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất. Hai công cụ này được dùng để tính nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất, đồng thời tính tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, đoàn Hải Phòng, cảnh báo việc các khâu quyết định giá, thu tiền và chi bồi thường cùng nằm ở một cấp chính quyền có thể tạo xung đột lợi ích nếu thiếu cơ chế kiểm soát độc lập. Theo ông, động cơ ngân sách có thể chi phối giá đất, dẫn đến nguy cơ Nhà nước thất thu hoặc người có đất bị thu hồi chịu thiệt.

“Như vậy, cùng một cấp chính quyền vừa quyết định giá, vừa thu tiền, vừa chi tiền bồi thường. Nếu không có cơ chế kiểm soát độc lập, động cơ ngân sách có thể chi phối giá đất, dẫn đến hoặc thất thu cho Nhà nước, hoặc thiệt thòi cho người có đất bị thu hồi”

— Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn

Lo ngại được nêu ra không chỉ xoay quanh con số cuối cùng, mà còn là cách con số ấy được hình thành và ai có thể rà soát. Khi cùng một cấp chính quyền tham gia nhiều khâu, câu hỏi đặt ra là căn cứ định giá có được kiểm chứng hay không, phương pháp có được công khai không và kết quả có thể được thẩm định độc lập đến mức nào.

Giá đất trong cơ chế này liên quan đồng thời đến nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất và khoản bồi thường khi thu hồi đất. Vì vậy, một thay đổi trong cách xác định giá hoặc hệ số điều chỉnh có thể chạm đến những quyền lợi khác nhau. Con số trên văn bản có thể chỉ gói trong một dòng; phần cần được giải trình thì thường dài hơn.

Đề nghị công khai căn cứ và thẩm định độc lập

Ông Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị kiểm chứng, sàng lọc dữ liệu định giá; công khai căn cứ, phương pháp và kết quả xác định giá. Với những trường hợp có tác động lớn, ông đề xuất bổ sung thẩm định và phản biện độc lập.

Các đề nghị này nhấn mạnh khả năng kiểm tra cả quá trình, thay vì chỉ công bố mức giá sau cùng. Nếu căn cứ, dữ liệu và cách tính được làm rõ, người theo dõi có thể hiểu vì sao một mức giá được đưa ra; cơ quan có trách nhiệm cũng có cơ sở để giải trình khi kết quả bị đặt câu hỏi.

Đây là những ý kiến của đại biểu tại phiên thảo luận, không phải quy định đã được thông qua. Việc đề nghị kiểm chứng dữ liệu cũng không đồng nghĩa với kết luận rằng dữ liệu hiện có sai lệch. Trọng tâm ở đây là cơ chế bảo đảm dữ liệu được sàng lọc, cách tính được công khai và trường hợp tác động lớn có thêm một lớp rà soát độc lập.

Công khai căn cứ và thẩm định độc lập là hai khâu có liên quan nhưng không thay thế nhau. Căn cứ, phương pháp và kết quả được công khai giúp làm rõ quá trình định giá; thẩm định, phản biện độc lập được đề xuất cho những trường hợp có tác động lớn nhằm bổ sung việc xem xét. Theo hướng tiếp cận này, minh bạch không chỉ là nhìn thấy con số mà còn là hiểu được đường đi đến con số đó.

HĐND đặt nguyên tắc, UBND điều chỉnh trong phạm vi

Đại biểu Hà Sỹ Huân, đoàn Thái Nguyên, đề xuất HĐND tỉnh quyết định bảng giá đất, đồng thời quyết định nguyên tắc và phạm vi điều chỉnh hệ số. UBND tỉnh được ban hành hoặc điều chỉnh hệ số trong phạm vi đó, công khai căn cứ và báo cáo HĐND.

Theo phương án ông nêu, HĐND xác định khuôn khổ, còn UBND thực hiện việc ban hành hoặc điều chỉnh hệ số bên trong khuôn khổ ấy. Yêu cầu công khai căn cứ và báo cáo HĐND cũng được đặt ra cùng với việc phân định vai trò. Đây là đề xuất về cách sắp xếp thẩm quyền, không phải nội dung đã được xác nhận là sẽ áp dụng.

Điểm đáng chú ý trong phương án này là việc tách phần quyết định nguyên tắc, phạm vi khỏi phần điều chỉnh hệ số. Thay vì chỉ hỏi cơ quan nào được quyết định, đề xuất còn hướng đến việc xác định quyền đó nằm trong giới hạn nào và căn cứ thực hiện cần được công khai ra sao. Nói cách khác, chiếc chìa khóa đi cùng một vạch giới hạn sẽ dễ kiểm tra hơn chiếc chìa khóa không ghi rõ phạm vi sử dụng.

Đại biểu Lê Hữu Trí, đoàn Khánh Hòa, lưu ý chênh lệch trong xác định hệ số điều chỉnh giá đất có thể ảnh hưởng đến chi phí của doanh nghiệp và quyền lợi của người có đất bị thu hồi. Ông đề nghị thống nhất nguyên tắc, phương pháp và có cơ chế xử lý trường hợp mức giá chưa phù hợp thực tế.

Ý kiến này bổ sung một khía cạnh khác của tranh luận: không chỉ cần rõ ai được điều chỉnh hệ số, mà còn cần thống nhất cách xác định và phương án xử lý khi giá chưa phù hợp thực tế. Nếu thiếu những nguyên tắc chung, cùng một công cụ điều chỉnh có thể tạo ra cách hiểu khác nhau; hệ quả được đại biểu lưu ý là có thể tác động đến chi phí doanh nghiệp và quyền lợi của người bị thu hồi đất.

Các đề xuất vẫn đang được thảo luận

Các ý kiến tại hội trường cùng đề cập đến dữ liệu, phương pháp, thẩm quyền và khả năng rà soát kết quả. Nguyễn Ngọc Sơn nhấn mạnh việc kiểm chứng dữ liệu, công khai căn cứ và có thẩm định độc lập trong trường hợp tác động lớn. Hà Sỹ Huân đề xuất HĐND quyết định nguyên tắc, phạm vi, còn UBND điều chỉnh hệ số trong phạm vi đó. Lê Hữu Trí lưu ý cần thống nhất nguyên tắc, phương pháp và xử lý trường hợp giá chưa phù hợp thực tế.

Những đề xuất này cùng hướng đến việc làm rõ quy trình, nhưng không phải một phương án chung đã được các đại biểu thống nhất hay một quy định đã có hiệu lực. Chúng thể hiện các góc nhìn riêng về cách kiểm soát việc xác định giá đất: từ tăng khả năng thẩm định độc lập đến phân định cụ thể hơn vai trò giữa HĐND và UBND.

Dự án Luật Đất đai (sửa đổi) đang được Quốc hội thảo luận. Các nội dung được nêu tại phiên họp là ý kiến của từng đại biểu, không đồng nghĩa với việc đã được chấp thuận. Vấn đề được đặt ra là cơ chế về thẩm quyền, công khai căn cứ và xử lý mức giá chưa phù hợp sẽ được cân nhắc ra sao trong quá trình hoàn thiện dự luật.