Quân xanh trong ngành cây xanh: truy tố vắng mặt Chủ tịch Cây xanh Công Minh

Một hồ sơ rất dày, một ghế bị can để trống

Theo 24h, cáo trạng được ban hành ngày 28/10; các báo khác chỉ ghi là “vừa ban hành”. Hồ sơ vụ án được chuyển đến TAND TP.HCM để xét xử, Viện KSND TP.HCM được phân công thực hành quyền công tố.

Nhân vật trung tâm là ông Nguyễn Công Minh, 54 tuổi (sinh năm 1972), quê Hà Tĩnh. Ông bị truy tố vắng mặt. Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã ra quyết định truy nã và đăng thông tin công khai. Một vụ án với 47 bị can mà người được nêu tên đầu tiên lại chỉ hiện diện trên giấy — đó là kiểu nghịch lý mà kịch bản phim cũng phải cân nhắc trước khi dám viết.

Cần nhắc rõ ngay từ đầu: đây mới là giai đoạn truy tố. Mọi hành vi và con số dưới đây là cáo buộc theo cáo trạng, chưa có bản án của tòa.

60 công ty, một gốc rễ

Theo cáo trạng, giai đoạn 2019-2023, ông Minh thành lập và điều hành hệ thống Cây xanh Công Minh, chuyên trồng và chăm sóc cây xanh tại 38 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính cũ). Theo một nguồn tin, con số này tương ứng với 20/34 tỉnh, thành hiện nay.

Theo Tuổi Trẻ, hệ thống gồm 60 công ty có tư cách pháp nhân độc lập. Trên giấy tờ, 60 doanh nghiệp là 60 “người chơi” riêng biệt. Còn theo cách cáo trạng mô tả, chúng giống 60 cành mọc ra từ cùng một gốc — nhìn thì sum suê, nhưng nhựa sống chảy về một chỗ.

Kết quả: các công ty trong hệ thống trúng thầu 1.218 dự án, tổng giá trị hợp đồng khoảng 3.962 tỷ đồng (Tuổi Trẻ ghi “hơn 3.900 tỉ”). Chia đều ra, mỗi tỉnh, thành cũ có hơn 30 dự án mang dấu ấn của hệ thống. Một thương hiệu cây xanh phủ rộng đến vậy lẽ ra đã là câu chuyện khởi nghiệp đáng mơ ước — nếu không có phần tiếp theo.

Quân xanh trong ngành cây xanh

Thuật ngữ “quân xanh” trong đấu thầu vốn đã quen tai: doanh nghiệp nộp hồ sơ cho có, đóng vai đối thủ để một đơn vị khác thắng. Theo cáo trạng, nhiều công ty trong cùng hệ thống Công Minh cùng nộp hồ sơ vào một gói thầu và được phân vai làm “quân xanh” để một công ty khác trong hệ thống trúng.

Nói cách khác, cuộc đua có nhiều vận động viên, nhưng tất cả mặc chung một màu áo và đã biết trước ai sẽ về nhất. Ngành cây xanh, vì thế, có lẽ là nơi duy nhất mà cụm từ “quân xanh” khớp cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.

Chưa hết. Theo Tuổi Trẻ, người của Cây xanh Công Minh còn bị cáo buộc thỏa thuận, phân chia địa bàn với các doanh nghiệp ngoài hệ thống để tránh cạnh tranh. Cạnh tranh — thứ mà đấu thầu sinh ra để bảo vệ — được xử lý gọn gàng như tỉa một cành cây mọc lệch.

Vừa ra đề, vừa chấm bài, vừa đi thi

Chi tiết đáng chú ý nhất, theo Tuổi Trẻ, là có trường hợp một công ty trong hệ thống làm tư vấn, lập báo cáo kinh tế kỹ thuật và thẩm định hồ sơ mời thầu, trong khi một công ty khác cùng hệ thống đứng ra đấu thầu thi công chính dự án đó.

Hãy hình dung một kỳ thi mà người ra đề và người chấm bài lại cùng nhà với thí sinh. Khi ấy, kết quả thi không còn là ẩn số, mà chỉ còn là thủ tục.

Rộng hơn, cáo trạng mô tả thủ đoạn bị cáo buộc gồm nhiều lớp:

• Tác động người có thẩm quyền ở địa phương, câu kết với chủ đầu tư can thiệp từ khâu khảo sát, chọn cây, lập dự toán đến đấu thầu;
• Nâng khống giá vật liệu: cây xanh, cọc chống, phân bón;
• Đưa tiêu chí hạn chế cạnh tranh vào hồ sơ mời thầu;
• Tiếp cận thông tin gói thầu trước khi phát hành.

Nếu đúng như cáo buộc, đây không phải là “lách” qua một khe hở, mà là đi vào từ cổng chính, ngay từ lúc cây còn chưa được chọn.

“Ngân hàng nhân sự”: bằng cấp cũng có thể gửi tiết kiệm

Theo Tuổi Trẻ, ông Minh bị cáo buộc chỉ đạo xây dựng một “ngân hàng nhân sự”, tập hợp bằng cấp chuyên môn về cây xanh và các hợp đồng tương tự để dùng khi dự thầu.

Hồ sơ dự thầu thường đòi hỏi năng lực, kinh nghiệm và nhân sự chủ chốt. Một “ngân hàng” như thế giúp các tiêu chí ấy luôn sẵn sàng: cần là rút ra dùng, như rút tiền ở cây ATM.

Điều trớ trêu nằm ở khâu sau. Theo cáo trạng, sau khi trúng thầu, công ty và nhân sự đứng tên trong hồ sơ không trực tiếp thi công, mà giao cho giám đốc chi nhánh tại địa phương hoặc thuê người khác làm. Những tấm bằng giúp thắng thầu, nhưng theo cáo buộc, chủ nhân của chúng lại không phải người cầm xẻng.

Chiếc bánh được chia thế nào

Tuổi Trẻ dẫn cáo trạng về tỷ lệ phân chia giá trị gói thầu trước thuế:

• Khoảng 50% cho chi nhánh thi công;
• 35-40% giữ lại tại khu vực, trong đó có khoản được gọi là “chi phí ngoại giao”;
• 10-15% chuyển về ông Minh thông qua bà Lê Thị Hòa và bà Ngô Thị Ngọc Lý.

Nghĩa là, nếu tỷ lệ này đúng, chỉ khoảng một nửa giá trị gói thầu đến tay đơn vị trực tiếp làm việc. Nửa còn lại đi theo những con đường mà cây xanh không bao giờ mọc tới. Riêng cụm từ “chi phí ngoại giao” xuất hiện trong một dự án trồng cây đã đủ khiến người đọc tự hỏi: cây thì cần tưới nước, nhưng ai cần được “ngoại giao”?

Theo cáo trạng, ông Minh hưởng lợi cá nhân hơn 264,8 tỷ đồng.

Cọc chống, phân bón và những mức giá tự mọc

Ở tầng thấp hơn, Tuổi Trẻ cho biết các giám đốc chi nhánh bị cáo buộc thỏa thuận với nhà cung cấp để nâng giá cây xanh, cọc chống, phân bón, rồi nhận lại phần chênh lệch.

Một báo khác đưa thêm chi tiết: đơn vị tư vấn không khảo sát giá thực tế, mà dùng báo giá do ông Thái Hữu Dũng và ông Phan Duy Châu (nguyên Giám đốc Công ty Môi trường xanh Quảng Trị) cung cấp để ra chứng thư thẩm định giá. Về chức danh của ông Dũng, các nguồn chưa thống nhất: Tuổi Trẻ ghi là giám đốc khu vực miền Trung, còn một nguồn khác gọi là nguyên Giám đốc Công ty Cây xanh Tây Nam Bộ.

Thẩm định giá vốn là chốt chặn để giá không “mọc” vượt thực tế. Khi báo giá đến từ chính phía hưởng lợi, chốt chặn ấy trở thành cái cọc chống — đỡ cho mức giá đứng vững thay vì kéo nó xuống.

Phép tính đơn giản: thiệt hại khoảng 790,7 tỷ đồng trên tổng giá trị hợp đồng khoảng 3.962 tỷ đồng. Tức là cứ khoảng 5 đồng giá trị hợp đồng thì gần 1 đồng bị cáo buộc là thiệt hại cho Nhà nước.

Cánh cửa ở địa phương

Một hệ thống như vậy khó có thể vận hành chỉ bằng nội lực doanh nghiệp. Theo cáo trạng, các bị can đại diện chủ đầu tư tại các huyện Cam Lộ, Gio Linh, Hướng Hóa, Triệu Phong (Quảng Trị cũ) đã tạo điều kiện cho doanh nghiệp phối hợp với đơn vị tư vấn từ khâu lập dự toán và tiếp cận tài liệu trước khi phát hành hồ sơ mời thầu.

Ba cựu chủ tịch huyện có tên trong cáo trạng:

• Ông Phan Văn Linh, nguyên Chủ tịch UBND huyện Triệu Phong: bị cáo buộc tạo điều kiện cho 5 dự án, gây thiệt hại khoảng 6,2 tỷ đồng, hưởng lợi bất chính 260 triệu đồng;
• Ông Đặng Trọng Vân, nguyên Chủ tịch UBND huyện Hướng Hóa: bị cáo buộc liên quan 3 dự án, thiệt hại khoảng 3,7 tỷ đồng, hưởng lợi bất chính 60 triệu đồng;
• Ông Võ Đắc Hóa, nguyên Chủ tịch UBND huyện Gio Linh: bị cáo buộc liên quan 4 dự án, thiệt hại hơn 4 tỷ đồng; đã nộp 100 triệu đồng khắc phục hậu quả.

Đặt cạnh con số hàng trăm tỷ ở cấp hệ thống, các khoản hưởng lợi bất chính bị cáo buộc ở cấp huyện trông khiêm tốn đến bất ngờ: tính bằng vài chục, vài trăm triệu. Trong khi đó, thiệt hại gắn với các dự án lại tính bằng tỷ. Ngoài ba cựu chủ tịch huyện, nhiều giám đốc ban quản lý và lãnh đạo phòng kinh tế thuộc UBND huyện cũng bị truy tố cùng tội danh.

Các bị can khác trong khối doanh nghiệp, theo Tuổi Trẻ, gồm bà Lê Thị Hòa (phó chủ tịch HĐQT, giám đốc Công ty TNHH Cây xanh Công Minh), bà Ngô Thị Ngọc Lý (trưởng ban tài chính, kế toán trưởng), ông Trần Văn Chiến (phó chủ tịch HĐQT) và ông Thái Hữu Dũng.

Xóa email, đổi điện thoại, rồi rời đi

Theo Tuổi Trẻ, năm 2023, khi Công an tỉnh Quảng Bình khởi tố điều tra, ông Minh bị cáo buộc thu lại các máy tính quan trọng, chỉ đạo xóa email, tiêu hủy tài liệu chứng cứ và thay điện thoại. Từ ngày 6-6-2023, ông bỏ trốn ra nước ngoài.

Theo 24h, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an ra quyết định truy nã số 534 ngày 8/4/2025. Tuổi Trẻ cho biết đầu tháng 9, cơ quan này ban hành kết luận điều tra đề nghị truy tố vắng mặt ông Minh, đồng thời yêu cầu bị can ra đầu thú để được hưởng khoan hồng.

Dân Trí cho biết ông Minh bị truy tố theo khoản 3 Điều 222 Bộ luật Hình sự, khung hình phạt từ 3 đến 12 năm tù.

Bài học không nằm trong dự toán

Điều đáng bàn của vụ án không chỉ là con số. Đó còn là cách hệ thống đấu thầu, vốn được thiết kế để tạo cạnh tranh, lại có thể bị biến thành sân khấu nơi mọi vai diễn đã được phân sẵn. Cáo trạng mô tả gần như đủ mọi mắt xích: người lập dự toán, người thẩm định giá, người ra hồ sơ mời thầu, người dự thầu, người thi công. Và tất cả, theo cáo buộc, đều có thể quy về một mối.

Con số 1.218 dự án ở 38 tỉnh, thành cũ cũng cho thấy một điều. Nếu đúng như cáo trạng mô tả, cách làm này đã kéo dài và lan rộng đến vậy, thì vấn đề không nằm ở một gói thầu cá biệt. Nó nằm ở việc các chốt kiểm soát ở địa phương đã không lên tiếng khi cùng một “gia đình” doanh nghiệp liên tục thắng, liên tục làm tư vấn, liên tục có đối thủ… cũng là người nhà.

Cây xanh là thứ người ta trồng để thành phố dễ thở hơn. Trớ trêu thay, theo cáo trạng, chính những gói thầu trồng cây lại trở thành nơi khiến ngân sách thấy ngột ngạt. Phán quyết cuối cùng sẽ thuộc về tòa án. Còn câu hỏi về cách giám sát đấu thầu, có lẽ đã đến lúc phải được tưới tắm nghiêm túc hơn.