Thu hồi đất: Đại biểu đề xuất bồi thường gắn với sinh kế và chỗ ở ổn định

Bồi thường cần tính đến cuộc sống sau khi giao đất

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) đề nghị chính sách bồi thường không chỉ tính giá trị phần đất bị thu hồi mà còn hướng tới khả năng ổn định cuộc sống và phục hồi sinh kế. Ông kiến nghị cụ thể hóa nguyên tắc này tại Điều 41 của dự thảo Luật Đất đai sửa đổi.

“Thực tiễn cho thấy, một hộ dân có thể nhận đủ tiền bồi thường theo phương án được phê duyệt nhưng vẫn không đủ khả năng tạo lập chỗ ở tương đương hoặc khôi phục nguồn thu nhập tại nơi ở mới”

— Nguyễn Ngọc Sơn

Ý kiến của ông Sơn nêu khoảng cách giữa số tiền được ghi trong phương án bồi thường với khả năng tạo lập chỗ ở và khôi phục nguồn thu nhập tại nơi ở mới. Theo hướng đề xuất này, việc tính toán không chỉ dừng ở giá trị đất, mà cần quan tâm đến cuộc sống của người dân sau khi đất bị thu hồi.

Đây là đề nghị bổ sung nguyên tắc vào dự thảo, không phải khẳng định rằng mọi phương án bồi thường hiện nay đều chưa bảo đảm sinh kế. Trọng tâm mà đại biểu nêu là mục tiêu cần hướng tới: người có đất bị thu hồi có khả năng ổn định cuộc sống và phục hồi nguồn thu nhập, bên cạnh việc nhận khoản bồi thường theo phương án.

Nói cách khác, bài toán được đặt ra không chỉ là xác định giá trị phần đất, mà còn là xem xét người dân có thể tạo lập chỗ ở tương đương và khôi phục nguồn thu nhập ở nơi mới hay không. Đề xuất đưa nguyên tắc đó vào Điều 41 nhằm thể hiện rõ hơn mối liên hệ giữa bồi thường với ổn định cuộc sống và phục hồi sinh kế.

Phương án sinh kế cần có kinh phí, thời hạn và người chịu trách nhiệm

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) đề nghị đánh giá thu nhập của người dân trước khi lập phương án bồi thường. Việc đánh giá này, theo kiến nghị, cần giúp phương án sát hơn với thực tế sản xuất, kinh doanh của những người bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất.

Bà cũng đề xuất xây dựng phương án phục hồi sinh kế có các nội dung cụ thể: kinh phí thực hiện, thời hạn, đơn vị chịu trách nhiệm và tiêu chí đánh giá. Như vậy, đề nghị không chỉ dừng ở mục tiêu chung là “phục hồi sinh kế”, mà còn nêu những yếu tố cần được xác định để triển khai và đánh giá phương án.

Các nội dung được đề xuất nối với nhau thành một chuỗi: trước hết tìm hiểu thu nhập, sau đó xây dựng phương án phù hợp với hoạt động sản xuất, kinh doanh, rồi xác định kinh phí, thời hạn và đơn vị phụ trách. Tiêu chí đánh giá là phần còn lại của chuỗi này, giúp làm rõ phương án sẽ được xem xét dựa trên những nội dung nào.

Nếu thiếu một trong các thành phần ấy, mục tiêu phục hồi sinh kế có thể vẫn chỉ là một câu chữ rộng, khó xác định ai thực hiện, trong thời gian nào và dựa trên căn cứ gì để đánh giá. Câu chữ có thể gọn trên giấy; phần triển khai thì cần đủ thông tin để không phải đoán ý nhau.

Đề nghị đánh giá thu nhập trước khi lập phương án cũng đặt sự chú ý vào tình hình thực tế sản xuất, kinh doanh, thay vì chỉ nhìn vào giá trị đất bị thu hồi. Đây là một hướng tiếp cận được đại biểu nêu ra trong thảo luận, chưa phải yêu cầu đã được đưa thành quy định cuối cùng.

Công khai căn cứ tính giá và kết quả kiểm kê

Đại biểu Nguyễn Bình Tân (Cà Mau) đề nghị công khai căn cứ xác định giá đất, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và phương án bồi thường. Các nội dung này liên quan đến những thông tin được sử dụng để xác định giá và xây dựng phương án, theo nhóm vấn đề đại biểu đề cập.

Kiến nghị công khai các căn cứ cho thấy yêu cầu minh bạch không chỉ nằm ở con số bồi thường sau cùng. Đại biểu nêu cụ thể những thành phần cần được công khai, từ căn cứ xác định giá và dữ liệu so sánh đến kết quả kiểm kê, rồi phương án bồi thường.

Việc đưa từng thành phần vào đề xuất giúp xác định rõ hơn nội dung nào cần được làm rõ trong quá trình lập phương án. Đây là kiến nghị về tính công khai, không phải thông tin cho thấy các nội dung ấy đã được quy định theo một cách cụ thể trong dự thảo hay đã được thông qua.

Ông Tân cũng đề xuất bỏ quy định tại khoản 4 Điều 41 cho phép bố trí tạm cư thay cho tái định cư. Nếu vẫn giữ phương án tạm cư, ông kiến nghị cần quy định cụ thể thời hạn và điều kiện áp dụng. Hai hướng được nêu gồm bỏ quy định này hoặc bổ sung giới hạn rõ ràng nếu vẫn duy trì.

Đại biểu đề nghị không để tạm cư thay thế tái định cư vô thời hạn

“Không thể coi tạm cư là một giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư”

— Nguyễn Bình Tân

Phát biểu của ông Tân tập trung vào mối quan hệ giữa tạm cư và tái định cư, đặc biệt là thời hạn của phương án tạm cư. Theo đề xuất, nếu quy định vẫn cho phép bố trí tạm cư thì cần nêu rõ điều kiện và thời gian áp dụng, thay vì để nội dung này không có giới hạn cụ thể.

Đây cũng là lý do đại biểu đặt ra hai lựa chọn trong kiến nghị: bỏ quy định cho phép dùng tạm cư thay cho tái định cư tại khoản 4 Điều 41, hoặc quy định rõ thời hạn và điều kiện tạm cư. Cả hai đều là đề xuất trong quá trình thảo luận dự thảo, không phải kết luận về nội dung cuối cùng của luật.

Ba nhóm kiến nghị tại phiên thảo luận đề cập đến những khía cạnh khác nhau của chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: gắn bồi thường với khả năng ổn định cuộc sống và phục hồi sinh kế; đánh giá thu nhập, xác định kinh phí, thời hạn, đơn vị phụ trách và tiêu chí đánh giá; đồng thời công khai căn cứ giá đất, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và phương án bồi thường.

Các đại biểu cũng nêu đề xuất cụ thể về việc bố trí tạm cư thay cho tái định cư. Những nội dung trên vẫn đang được đưa ra để xem xét trong quá trình thảo luận dự thảo Luật Đất đai sửa đổi. Chúng chưa phải các quy định đã được thông qua.