Quy hoạch 30ha nhưng đem đấu giá 41,34ha: mỏ Hòn Giồ lọt vào kết luận thanh tra khoáng sản

Năm năm, hàng trăm giấy phép và một bản kết luận dày lỗi

Giai đoạn được thanh tra kéo dài từ năm 2020 đến ngày 30/11/2025. Trong khoảng thời gian đó, Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã đấu giá thành công 10 khu vực khoáng sản, cấp 85 giấy phép thăm dò và 226 giấy phép, quyết định khai thác thuộc thẩm quyền.

Riêng tại Nghệ An, Bộ cấp giấy phép khai thác cho 11 tổ chức tại 13 khu vực. Hiện có 7 tổ chức đang khai thác theo 9 giấy phép.

Nhìn số lượng thì thấy bộ máy làm việc khá năng suất. Vấn đề là khi đoàn thanh tra lật từng tập hồ sơ ra xem, năng suất ấy đi kèm một loạt lỗi mà nếu là bài kiểm tra ở trường, học sinh chắc sẽ được mời phụ huynh.

Mỏ Hòn Giồ "nở" từ 30ha lên 41,34ha

Bắt đầu từ khâu đấu giá, nơi lẽ ra minh bạch và chặt chẽ nhất. Theo kết luận, 2/10 hồ sơ đấu giá quyền khai thác khoáng sản vi phạm về quy hoạch, nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự và thủ tục đấu giá.

Chi tiết đáng chú ý là kế hoạch đấu giá chưa phù hợp với kỳ quy hoạch, vốn chỉ có hiệu lực đến năm 2020. Giống như cầm tấm bản đồ đã hết hạn để đi chia đất, rồi ngạc nhiên vì sao đường đi không khớp.

Trường hợp được nêu cụ thể là mỏ Hòn Giồ. Diện tích trong quy hoạch là 30ha, nhưng diện tích đem ra đấu giá lại là 41,34ha. Phần chênh hơn 11ha không tự mọc ra từ lòng đất, và kết luận thanh tra xác định đây là vi phạm Luật Khoáng sản.

Trong đời sống thường ngày, đồ vật nở ra thường là do nhiệt độ. Trong quản lý đất đai và tài nguyên, thứ khiến diện tích nở ra lại thường là giấy tờ.

16/17 hồ sơ thăm dò có vấn đề: tỷ lệ khoảng 94%

Khâu thăm dò là bước đầu tiên để biết dưới đất có gì. Thế nhưng theo kết luận, trong 17 hồ sơ cấp phép thăm dò được thanh tra thì có tới 16 hồ sơ có vi phạm, trải từ công khai thông tin, quy hoạch, thẩm định đến thời gian giải quyết thủ tục.

Cụ thể hơn, bức tranh trông như sau:

• 9/17 giấy phép thăm dò được tiếp nhận hồ sơ nhưng không công khai thông tin trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và Báo Đấu thầu.
• 3 giấy phép thăm dò không phù hợp quy hoạch.
• 14 giấy phép thăm dò bị chậm giải quyết thủ tục hành chính.

Đặt cạnh nhau, các con số này tạo ra một nghịch lý khá thú vị. Thông tin thì không công khai đúng chỗ, nhưng thủ tục lại chậm. Tức là người ngoài không biết để tham gia, còn người trong cuộc thì phải ngồi chờ. Một hệ thống vừa kín vừa chậm là sự kết hợp hiếm thấy, theo nghĩa không mấy ai mong muốn.

Câu chuyện 14 hồ sơ chậm thủ tục cũng gợi nhớ một điều quen thuộc. Doanh nghiệp đi xin phép thường than chờ lâu, và lần này họ có hẳn một bản kết luận thanh tra xác nhận rằng cảm giác đó không phải tưởng tượng.

Vốn âm vẫn được cấp phép đi tìm khoáng sản

Phần gây chú ý nhất của kết luận nằm ở điều kiện tài chính. Luật Khoáng sản đặt ra yêu cầu về vốn chủ sở hữu, đơn giản vì thăm dò khoáng sản không phải chuyện cầm xẻng ra vườn đào thử.

Theo kết luận, Bộ đã cấp giấy phép thăm dò cho Công ty TNHH Vàng Phước Sơn trong khi vốn chủ sở hữu của công ty đang bị âm. Thanh tra xác định việc cấp phép này vi phạm Luật Khoáng sản.

Trường hợp thứ hai là Công ty cổ phần Vôi công nghiệp Việt Nam 219. Bộ cấp giấy phép thăm dò khi hồ sơ không có văn bản xác nhận vốn chủ sở hữu theo quy định.

Cần nói rõ: trong kết luận, đây là vi phạm được chỉ ra ở phía cơ quan cấp phép. Trách nhiệm cụ thể đến đâu, của ai, vẫn đang chờ rà soát. Nhưng nghịch lý thì nằm ngay trên giấy: điều kiện vốn được viết ra để sàng lọc, và chiếc sàng ấy, ít nhất trong hai trường hợp này, có vẻ đã để lọt.

Nếu ngân hàng cho vay mà không xem sổ sách, người ta sẽ gọi đó là rủi ro tín dụng. Còn cấp phép tài nguyên mà bỏ qua điều kiện vốn thì gọi là gì, có lẽ cơ quan chức năng sẽ trả lời sau khi rà soát xong.

30/42 giấy phép khai thác có vi phạm: tiền tính sai, môi trường tính sau

Sang khâu khai thác, nơi khoáng sản bắt đầu biến thành tiền, tỷ lệ vi phạm có dễ thở hơn một chút nhưng vẫn ở mức khiến người đọc phải nhìn lại hai lần. Trong 42 hồ sơ được thanh tra, 30 hồ sơ có vi phạm, tức khoảng 71%.

Các lỗi được kết luận nêu ra gồm:

• 6 giấy phép tính tiền cấp quyền khai thác không đúng quy định.
• 1 giấy phép không phê duyệt tiền cấp quyền theo thẩm quyền.
• 2 giấy phép được cấp khi chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường.
• 2 giấy phép được cấp khi tổ chức không đảm bảo điều kiện vốn chủ sở hữu.

Tiền cấp quyền khai thác là khoản Nhà nước thu khi trao quyền khai thác tài nguyên. Tính sai khoản này cũng giống như bán hàng mà bấm nhầm máy tính tiền, chỉ có điều món hàng ở đây là tài nguyên quốc gia và không có chuyện nhập kho lại.

Còn chuyện cấp phép khi chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường thì đúng là một nghịch lý kinh điển. Thủ tục yêu cầu xem trước rồi mới làm, nhưng thực tế lại có trường hợp làm trước rồi tính sau. Tên Bộ hiện có chữ "Môi trường", và đây là chi tiết khó bỏ qua.

Đá thải ở Vicem Sông Thao: đã xác định nhưng không xử lý

Một trường hợp khác liên quan giấy phép điều chỉnh cho Công ty cổ phần Xi măng Vicem Sông Thao (Phú Thọ). Theo kết luận, việc công ty thu hồi đá thải khi chưa được cấp phép đã được xác định, nhưng không được Bộ xử lý theo quy định.

Thanh tra kết luận đây là vi phạm Luật Khoáng sản của Bộ. Điểm trớ trêu nằm ở chỗ vấn đề không bị bỏ sót vì không ai phát hiện. Nó đã được phát hiện, đã được ghi nhận, rồi dừng lại ở đó.

Trong quản lý, có những lỗi do không biết. Loại lỗi khó giải thích hơn là biết rồi mà để yên.

Người cầm luật lại chậm làm luật

Ngoài từng bộ hồ sơ, kết luận còn chỉ ra các vấn đề ở tầm chính sách. Bộ chậm ban hành văn bản pháp luật, chiến lược, quy hoạch khoáng sản và quy hoạch điều tra cơ bản địa chất về khoáng sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn 2050.

Bộ cũng chậm báo cáo Chính phủ tình hình quản lý nhà nước về khoáng sản hằng năm, và không phê duyệt kế hoạch đấu giá quyền khai thác hằng năm.

Đặt chi tiết này cạnh chuyện kế hoạch đấu giá không phù hợp kỳ quy hoạch chỉ đến năm 2020, người đọc khó tránh khỏi một liên tưởng. Khi bản đồ mới chưa vẽ xong mà việc chia phần vẫn tiếp tục, thì chuyện đường đi lệch khỏi bản đồ có lẽ không còn quá bất ngờ. Dù vậy, mối liên hệ cụ thể giữa các vi phạm này cần chờ kết quả rà soát chính thức.

Nói vui thì đây là trường hợp trọng tài vừa thổi còi muộn, vừa chưa in xong luật chơi, trong khi trận đấu đã đá được mấy hiệp.

Ai chịu trách nhiệm? Câu hỏi vẫn đang chờ rà soát

Thanh tra Chính phủ đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục rà soát, làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả, nguyên nhân và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân qua các thời kỳ để xử lý theo thẩm quyền.

Cụm từ "qua các thời kỳ" đáng chú ý, bởi giai đoạn thanh tra kéo dài nhiều năm và đi qua cả lần đổi tên Bộ. Kết luận hiện chưa nêu tên cá nhân cụ thể phải chịu trách nhiệm, và nguồn tin cũng chưa ghi nhận phản hồi từ phía Bộ.

Vì vậy, mọi suy đoán về việc ai sai, sai đến đâu, lúc này đều còn quá sớm. Điều có thể nói chắc là bản kết luận đã trả lời câu hỏi "có sai không". Câu hỏi "ai sai" vẫn đang nằm trong ngăn kéo rà soát.

Điều đáng theo dõi tiếp theo

Khoáng sản là loại tài sản khai thác một lần là hết, không có nút hoàn tác. Đó là lý do quy trình cấp phép được thiết kế nhiều lớp: quy hoạch, công khai, thẩm định, điều kiện vốn, đánh giá môi trường.

Kết luận lần này cho thấy gần như lớp nào cũng có chỗ hở. Những gì công chúng chờ đợi tiếp theo là kết quả rà soát trách nhiệm, cách xử lý các giấy phép đã được chỉ ra vi phạm, và việc các quy hoạch còn chậm sẽ được hoàn thiện ra sao.

Còn trước mắt, bài học khá đơn giản: tài nguyên dưới lòng đất thì cần thăm dò kỹ, nhưng hồ sơ trên mặt bàn có lẽ cũng cần được "thăm dò" kỹ không kém.