Giãn dân phố cổ sau 13 năm chờ quỹ nhà: Hà Nội mở cửa nhà ở xã hội cho tối đa 902 hộ

Dưới 5m² mỗi người: con số nói thay mọi tính từ

Theo rà soát của UBND phường Hoàn Kiếm, có 902 hộ với 3.621 nhân khẩu đang sống trong những ngôi nhà đông hộ, diện tích bình quân dưới 5m² sàn/người. Trung bình mỗi hộ khoảng 4 người, nhiều gia đình vài thế hệ chung nhau chưa đến 20m² sàn.

Để dễ hình dung: cả một gia đình bốn người, từ ăn, ngủ, học bài đến cất đồ, đều phải chia nhau trong chưa đến 20m². Mỗi người ở đây sở hữu một "lãnh thổ" chưa tới 5m², con số mà chỉ cần nghe thôi đã thấy phải nín thở khi xoay người.

UBND TP mô tả bức tranh cụ thể hơn: nhà đông hộ chủ yếu là nhà ống, nhà cũ trong ngõ sâu, lối thoát nạn hạn chế, phương tiện chữa cháy khó tiếp cận. Nhiều nơi thiếu ánh sáng, thiếu thông gió, các hộ dùng chung nhà vệ sinh, bếp và nguồn nước. Phần lớn người dân ở đây là lao động tự do, thu nhập thấp, không ổn định.

Chính UBND TP đánh giá điều kiện sống của một bộ phận dân phố cổ đang ở mức báo động, không bảo đảm điều kiện sống tối thiểu và chưa phù hợp mục tiêu bảo đảm quyền có nơi ở hợp pháp theo Điều 22 Hiến pháp 2013. Nhu cầu của 902 hộ được xác định là cấp bách, gắn với an toàn tính mạng, sức khỏe, và không thể chờ đợi.

Phố cổ là nơi du khách tìm đến để ngắm sự cổ kính. Với một bộ phận cư dân, sự cổ kính ấy kéo dài đến tận cái bếp dùng chung và lối thoát nạn mà chính văn bản của thành phố cũng thừa nhận là hạn chế.

Đề án giãn dân: 13 năm chờ một quỹ nhà

Nếu cụm từ không thể chờ đợi nghe có phần mới mẻ, đó là vì câu chuyện đã chờ khá lâu. Đề án giãn dân phố cổ được ban hành từ năm 2013 nhưng đến nay vẫn chưa triển khai được. Nguyên nhân chủ yếu, theo các nguồn tin, là chưa có quỹ nhà sẵn sàng.

Mười ba năm là đủ để một em bé sinh cùng năm với đề án nay đã vào cấp hai. Trong khi đó, kế hoạch đưa người dân ra khỏi những căn nhà quá tải vẫn mắc ở bước đầu tiên: chưa biết đưa họ đi đâu.

Lần này, cách tiếp cận thực dụng hơn. Thay vì chờ xây một quỹ nhà riêng, thành phố dựa vào các dự án nhà ở xã hội sẵn có. Theo tờ trình của UBND TP, mỗi dự án bố trí không quá 20% số căn hộ mở bán cho các hộ phố cổ, theo thỏa thuận với chủ đầu tư. Con số này xuất phát từ tờ trình và chưa được xác nhận là giữ nguyên trong văn bản cuối cùng.

Chính sách do UBND TP đề xuất qua tờ trình do Phó Chủ tịch UBND TP Dương Đức Tuấn ký, và được thông qua tại kỳ họp thứ 7 (kỳ họp chuyên đề) của HĐND TP Hà Nội khóa 17.

Ai được bước qua cửa ưu tiên

Không bốc thăm không có nghĩa là ai cũng vào được. Hộ gia đình, cá nhân phải đáp ứng đồng thời các điều kiện:

• Đã đăng ký thường trú và thực tế sinh sống tại nhà ở thuộc khu vực phố cổ, phố cũ phường Hoàn Kiếm trước ngày nghị quyết được thông qua;
• Diện tích nhà ở bình quân dưới 5m² sàn/người;
• Đáp ứng điều kiện mua, thuê mua nhà ở xã hội theo quy định pháp luật;
• Tự nguyện đăng ký và được UBND phường Hoàn Kiếm phê duyệt trong danh sách.

Mỗi hộ chỉ được mua hoặc thuê mua một căn và chỉ được giải quyết một lần. Mốc thời gian trước ngày thông qua cũng là cách khéo léo chặn trước khả năng ai đó bỗng nảy ra ý định chuyển hộ khẩu về phố cổ để đón đầu chính sách.

Không bốc thăm, nhưng vẫn có thứ tự

Thành phố bố trí tối đa 902 căn hộ, tương ứng mỗi hộ một căn, và số lượng có thể điều chỉnh theo nhu cầu đăng ký thực tế. Quỹ nhà phải được công khai trước khi đăng ký, gồm dự án, số lượng, loại căn và tiến độ.

Khi số hộ đăng ký vượt số căn, thứ tự ưu tiên lần lượt là:

1. Hộ có diện tích bình quân thấp nhất;
2. Hộ có người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo;
3. Hộ đăng ký trước.

Các hộ còn lại được bố trí sang dự án khác. Ngược lại, căn hộ nào hết thời hạn mà không có người đủ điều kiện đăng ký sẽ được bán, cho thuê mua cho đối tượng khác. Nói cách khác, may rủi được thay bằng thước đo: ai chật nhất, yếu thế nhất thì được xếp trước.

Ngân sách không chi, người mua tự trả

Một điểm quan trọng dễ bị lướt qua: người mua, thuê mua tự chi trả theo giá nhà ở xã hội. Chính sách không phát sinh chi ngân sách trực tiếp cho việc mua, thuê mua nhà. Giá bán, giá thuê mua, hồ sơ, thủ tục và vay vốn ưu đãi thực hiện theo quy định pháp luật về nhà ở xã hội.

Về lý thuyết, đây là một thiết kế gọn gàng: thành phố mở cửa, người dân tự bước vào. Trong thực tế, khi phần lớn các hộ là lao động tự do, thu nhập thấp và không ổn định, quyền được mua và khả năng trả tiền là hai chuyện khác nhau. Cơ chế vay ưu đãi vì vậy sẽ quyết định khá nhiều việc tấm vé ưu tiên có được dùng đến hay không.

552 căn đầu tiên và một tấm bản đồ khá rộng

Riêng năm 2026, thành phố dự kiến bố trí 552 căn hộ tại 9 dự án, phần còn lại tiếp tục trong năm 2027. Danh mục dự kiến trải ở các xã, phường Lĩnh Nam, Đại Mỗ, Đan Phượng, Thạch Thất, Vĩnh Hưng, Mê Linh, Phúc Thịnh. Một số dự án được nêu tên cụ thể:

• Khu nhà ở điểm X2 phường Trần Phú (nay thuộc phường Lĩnh Nam);
• Công trình nhà ở xã hội CT1, CT3 thuộc khu chức năng đô thị ĐM1 (phường Đại Mỗ);
• Dự án nhà ở xã hội Đồng Trúc - Thạch Thất (xã Thạch Thất).

Đây là chỗ chữ giãn dân bắt đầu được hiểu theo nghĩa đen. Theo báo cáo thẩm tra của Ban Đô thị HĐND TP, trong 552 căn dự kiến có khoảng 386 căn (khoảng 70%) nằm ở các xã ngoại thành Đan Phượng, Thạch Thất, Mê Linh, Phúc Thịnh, xa phố cổ. Chỉ khoảng 166 căn (khoảng 30%) ở các phường Lĩnh Nam, Đại Mỗ, Vĩnh Hưng.

Với nhiều hộ, nơi ở và nơi kiếm sống đang gắn liền trong cùng một khu phố. Chuyển ra ngoại thành đồng nghĩa với việc đổi mét vuông lấy cây số, và không phải ai cũng tính được phép quy đổi đó có lời hay không.

Tiêu chí đẹp, câu hỏi là có bắt buộc hay không

Trên giấy, các dự án được chọn theo những tiêu chí khá chu đáo:

• Thuận lợi giao thông công cộng, ưu tiên gắn với đường sắt đô thị;
• Hạ tầng xã hội đồng bộ: trường học, y tế, chợ, thương mại;
• Tiến độ phù hợp;
• Cơ cấu căn hộ phù hợp hộ khoảng 4 người.

Tuy vậy, Ban Đô thị HĐND TP lưu ý phụ lục kèm tờ trình chưa đánh giá từng dự án theo các tiêu chí này. Ông Trần Hợp Dũng, Trưởng Ban Đô thị, cho biết Ban thống nhất về sự cần thiết ban hành nghị quyết, nhưng chỉ ra những rủi ro khi người dân phải di chuyển xa: có thể mất việc làm, tăng chi phí đi lại, trẻ em phải chuyển trường, người cao tuổi mất mạng lưới hỗ trợ quen thuộc.

Ban đề nghị đưa các tiêu chí thành điều kiện bắt buộc, bảo đảm quyền lựa chọn dự án của người dân, hỗ trợ chuyển trường, khám chữa bệnh, việc làm, đồng thời ưu tiên người cao tuổi, người khuyết tật ở tầng thấp hoặc nơi có thang máy. Hiện chưa rõ những đề nghị này đã được đưa vào nghị quyết cuối cùng đến đâu.

Khoảng cách giữa ưu tiên gắn với đường sắt đô thị và bắt buộc gắn với đường sắt đô thị chỉ là một chữ. Nhưng với người phải bắt xe từ ngoại thành vào phố cổ mỗi sáng, chữ đó có thể dài bằng cả quãng đường đi làm.

Những chi tiết còn nằm trong tờ trình

Một số nội dung quan trọng được nêu trong tờ trình trước khi thông qua, nhưng chưa được xác nhận là giữ nguyên trong nghị quyết chính thức:

• Người tham gia phải chuyển toàn bộ nhân khẩu khỏi chỗ ở cũ và đăng ký thường trú tại nhà mới trong thời hạn UBND TP quy định;
• Nếu chỗ ở cũ là nhà tài sản công đang thuê, phải chấm dứt hợp đồng và bàn giao lại;
• Với nhà thuộc sở hữu riêng, việc xử lý theo phương án UBND TP quy định, nhưng tờ trình chưa nêu phương án cụ thể.

Theo phụ lục tờ trình, 902 hộ thuộc nhóm giãn dân tự nguyện. Còn 478 hộ thuộc diện giãn dân bắt buộc không nằm trong phạm vi nghị quyết lần này. Đây đều là những điểm người dân nên theo dõi khi văn bản chính thức và hướng dẫn chi tiết được công bố.

Cùng ngày, hồ Gươm cũng có kế hoạch lớn

Theo Tuổi Trẻ, cũng trong ngày 28/10, HĐND TP thông qua chủ trương đầu tư và phê duyệt nhà đầu tư dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết không gian hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận theo phương thức PPP, hợp đồng BT. Khu vực nghiên cứu khoảng 66,82ha thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam, gồm 3 dự án thành phần, tổng vốn sơ bộ hơn 22.200 tỉ đồng.

Hai quyết định cùng một ngày, cùng một khu vực, nhưng ở hai thang đo rất khác nhau: một bên tính chuyện không gian công cộng hàng chục héc-ta, một bên tính chuyện từng mét vuông trong căn phòng của mỗi gia đình. Cả hai đều cần thiết, và đặt cạnh nhau, chúng cho thấy rõ trung tâm Thủ đô đang được sắp xếp lại ở nhiều tầng cùng lúc.

Lối ra đã mở, đường đi còn dài

Trước mắt, chính sách chỉ áp dụng tại phường Hoàn Kiếm. Thành phố sẽ nghiên cứu mở rộng phạm vi trên cơ sở đánh giá tác động, cân đối nguồn lực và theo đề xuất của UBND TP.

Sau 13 năm đề án giãn dân nằm chờ quỹ nhà, việc có một cơ chế cụ thể, có số căn, có tên dự án, có thứ tự ưu tiên, là bước tiến thật sự. Nhưng thành công của chính sách sẽ không đo bằng số căn được bố trí, mà bằng số gia đình thực sự chuyển đến và sống được ở đó, với việc làm, trường học và hàng xóm mới.

Phố cổ Hà Nội vốn nổi tiếng với những con phố nhỏ mà đầy ắp đời sống. Giờ đây, thành phố đang thử trả lời một câu hỏi khó hơn mọi bản quy hoạch: làm sao để người dân có thêm mét vuông mà không phải mất đi phần đời sống ấy.