Đà Nẵng xác minh lời kể về khu chôn tập thể khoảng 200 người ở Ngok Ta Vak

Thông tin về khu chôn cất vẫn chưa được xác nhận

Ban Chỉ huy quân sự xã Phước Năng cho biết thông tin bước đầu xác nhận trận đánh tại Ngok Ta Vak diễn ra vào tháng 5.1968 và có cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Tuy nhiên, số người hy sinh, vị trí và phạm vi khu chôn cất chưa thống nhất. Vì vậy, việc xác nhận có người hy sinh không đồng nghĩa với việc đã xác định được khu chôn tập thể hoặc quy mô của khu vực này.

Tại hội thảo, cựu chiến binh Nguyễn Quốc Nhung kể rằng tổng số người hy sinh tại khu vực có thể khoảng 200 người, gồm khoảng 120 cán bộ, chiến sĩ quân giải phóng và 80 người phía đối phương. Đây là con số trong lời kể của ông Nhung, chưa được hồ sơ lịch sử và các nhân chứng khác xác nhận. Thông tin hiện có cũng chưa đủ để kết luận khu chôn tập thể với số lượng như vậy nằm ở đâu hoặc có phạm vi bao nhiêu.

Các con số được nêu cần được đặt trong đúng phạm vi. Mức khoảng 200 được kể là tổng số người thuộc cả hai phía; một ước tính khác chỉ đề cập cán bộ, chiến sĩ quân giải phóng. Bên cạnh đó, tài liệu lịch sử và lời kể của những nhân chứng khác chưa xác nhận quy mô khu chôn cất như thông tin ông Nhung nêu. Những khác biệt này chưa được giải quyết, nên không thể dùng riêng một con số để kết luận tổng số người hy sinh hay số người được chôn tại một địa điểm.

Cựu chiến binh kể về việc xử lý thi thể sau trận đánh

Ông Nguyễn Quốc Nhung cho biết đơn vị của ông tham gia trận đánh và ở lại khoảng ba ngày để thu dọn chiến trường, xử lý thi thể và thu chiến lợi phẩm. Theo lời ông, một số thi thể được chôn trong giao thông hào; số khác được đưa tới khu rừng cách trận địa khoảng 400–500 m.

Ông Nhung mô tả điều kiện chôn cất khi đó: “Lúc đó, chúng tôi chỉ có 2 chiếc cuốc, vừa cuốc vừa xúc đất để lấp. Anh em dùng dây võng buộc vào chân người hy sinh, đưa xuống những vị trí có thể chôn cất. Trong các công sự, chúng tôi cũng phát hiện thi thể đồng đội, đành đưa xuống dưới, phủ bao cát rồi lấp đất lên để có chỗ trú quân, đề phòng địch tiếp tục đánh phá”.

Lời kể cung cấp chi tiết về việc xử lý thi thể sau trận đánh và các vị trí mà ông Nhung nhớ đã chôn cất. Tuy vậy, nội dung này chưa xác định được tọa độ chính xác của từng điểm, số người tại mỗi nơi hoặc ranh giới của khu vực cần tìm kiếm. Khoảng cách 400–500 m được nêu trong lời kể cũng là thông tin về một khu rừng so với trận địa, chưa đủ để xác định toàn bộ phạm vi chôn cất.

Ông Nhung nói: “Chuyện này tôi ấp ủ nhiều năm rồi. Nay Nhà nước có điều kiện tổ chức tìm kiếm, quy tập thì tôi cung cấp những gì mình biết, mong xác định được nơi chôn cất để đưa các anh về với đồng đội, gia đình. Tôi nhớ được đến đâu thì nói đến đó, không thêm bớt”. Lời ông thể hiện mong muốn cung cấp thông tin phục vụ việc tìm kiếm, đồng thời cho thấy những gì ông kể dựa trên ký ức cá nhân. Việc xác định địa điểm và số lượng vẫn cần được đối chiếu với các tư liệu khác.

Các ước tính nói về những phạm vi khác nhau

Đại tá Nguyễn Đức Chuyển được đại diện Ban Chỉ huy quân sự xã Phước Năng dẫn lời với ước tính khoảng 30 cán bộ, chiến sĩ quân giải phóng hy sinh trong trận đánh. Con số này không cùng phạm vi với mức khoảng 200 người trong lời kể của ông Nhung: ước tính 30 chỉ nói về quân giải phóng, còn mức 200 được kể là tổng số gồm cả người phía đối phương.

Sự khác nhau về phạm vi cần được lưu ý khi đặt các số liệu cạnh nhau. Không thể xem mức khoảng 30 là con số trực tiếp bác bỏ mức khoảng 200, cũng không thể lấy mức khoảng 200 để xác định số cán bộ, chiến sĩ quân giải phóng hy sinh. Dù vậy, cả hai con số vẫn cần được xem xét cùng hồ sơ và các lời kể khác trước khi có thể đưa ra kết luận về số người tại khu vực hoặc về khu chôn tập thể.

Ông Nguyễn Tiến Đãi cho biết các hồ sơ lịch sử ông nghiên cứu chưa xác nhận số người hy sinh và được chôn tại đây lớn như lời kể của ông Nhung. Theo thông tin ông Đãi tiếp nhận từ các nhân chứng, họ cũng chưa xác nhận khu chôn cất tập thể với số lượng được nêu. Như vậy, hiện có lời kể của một cựu chiến binh, một ước tính riêng về số cán bộ, chiến sĩ quân giải phóng và các hồ sơ, lời kể chưa xác nhận quy mô khoảng 200 người. Các thông tin này chưa tạo thành căn cứ thống nhất để kết luận.

Hồ sơ ghi lại diễn biến và vị trí cứ điểm

Theo cuốn Lịch sử lực lượng vũ trang huyện Phước Sơn được xã tham khảo, trận đánh diễn ra từ 18 giờ 30 ngày 9.5.1968 đến 15 giờ ngày 10.5.1968. Tài liệu ghi quân giải phóng làm chủ hoàn toàn cứ điểm dưới sự chỉ huy của Trung đoàn trưởng Nguyễn Chơn. Đây là những chi tiết về diễn biến trận đánh được nêu trong hồ sơ, nhưng không tự xác định số người được chôn tại khu vực hay vị trí của một khu mộ cụ thể.

Cứ điểm Ngok Ta Vak được mô tả nằm trên đồi rộng khoảng 3–4 ha, cách cứ điểm Khâm Đức khoảng 7 km về phía tây nam. Trong khu vực có sân bay dã chiến rộng khoảng 2.000 m². Những thông tin này phác họa địa hình và vị trí tương đối của cứ điểm. Tuy nhiên, diện tích đồi, khoảng cách tới Khâm Đức và diện tích sân bay không phải là số liệu về diện tích khu chôn cất; không nên dùng chúng để suy ra phạm vi tìm kiếm.

Một nhóm số liệu khác được ghi nhận tại sân bay dã chiến ở địa điểm khác, cách Ngok Ta Vak khoảng 1 km về phía tây nam. Tài liệu phía Mỹ ghi nhận 22 người tử trận, trong khi tài liệu phía Úc ghi nhận 31 người tại địa điểm này. Thông tin hiện có không giải thích vì sao hai tài liệu đưa ra số liệu khác nhau, do đó chưa thể xác định khác biệt xuất phát từ phạm vi thống kê, thời điểm ghi nhận hay nguyên nhân nào khác.

Hai số liệu tại sân bay dã chiến cũng không nên gộp với lời kể về khoảng 200 người hy sinh ở khu vực Ngok Ta Vak. Đây là thông tin về một địa điểm khác, còn khoảng cách được nêu là khoảng 1 km về phía tây nam cứ điểm. Sự phân biệt về địa điểm và phạm vi giúp tránh xem các số liệu khác nhau như thể chúng cùng mô tả một nhóm người hoặc một điểm chôn cất.

Theo ông Đãi, tài liệu phía Mỹ còn ghi nhận hai máy bay vận tải quân sự mang biểu tượng chữ thập đỏ đã chuyển người tử trận từ khu vực Ngok Ta Vak về Khâm Đức. Chưa rõ trong số người được chuyển đi có quân nhân Việt Nam hay không. Chi tiết này chưa trả lời được câu hỏi về thành phần của nhóm người được vận chuyển, cũng không xác định được mối liên hệ giữa họ với khu chôn cất đang được xác minh.

Việc tìm kiếm cần đối chiếu nhiều loại tư liệu

Ông Đãi cho rằng việc xác minh cần đặt lời kể trong tương quan với hồ sơ và các tài liệu khác: “Việc tìm kiếm không thể chỉ dựa vào một nguồn thông tin mà cần đối chiếu hồ sơ của nhiều phía, hồi ký về trận đánh và lời kể của những người trực tiếp tham gia”. Ông cũng nhấn mạnh yêu cầu thận trọng: “Quá trình xác minh phải được tiến hành tỉ mỉ, khoa học, tránh kết luận khi chưa đủ căn cứ nhưng cũng không bỏ qua những manh mối có khả năng phục vụ công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ”.

Cách tiếp cận này cần thiết trong bối cảnh thông tin về số người, vị trí và phạm vi khu chôn cất chưa thống nhất. Lời kể của người trực tiếp tham gia là một manh mối, nhưng việc xác định nơi tìm kiếm còn đòi hỏi đối chiếu với hồ sơ lịch sử, hồi ký về trận đánh và thông tin từ những người khác. Các tài liệu được nêu hiện cũng có những số liệu khác nhau, trong đó có số người tử trận tại sân bay dã chiến.

Tại thời điểm hội thảo, có thể xác nhận bước đầu rằng trận đánh diễn ra vào tháng 5.1968 và có cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Chưa thể xác nhận khu chôn tập thể khoảng 200 người, vị trí chính xác hoặc phạm vi cần tìm kiếm. Mức ước tính khoảng 30 người chỉ đề cập cán bộ, chiến sĩ quân giải phóng; các số liệu 22 và 31 lại nói về người tử trận tại sân bay dã chiến ở địa điểm khác.

Việc tiếp tục đối chiếu lời kể với hồ sơ lịch sử và tài liệu từ nhiều phía có thể giúp đánh giá các manh mối phục vụ tìm kiếm, quy tập. Cho đến khi có thêm căn cứ, những con số và địa điểm được nhắc tới cần được trình bày là thông tin đang xác minh, không phải kết luận cuối cùng về số người hy sinh hay nơi an táng.